Źródła ekspozycji na pole-EM

Pola elektromagnetyczne są czynnikiem powszechnie występującym w środowisku w związku z wykorzystywaniu energii elektrycznej we wszystkich obszarach działalności człowieka.

Pole magnetyczne występuje wokół ładunków poruszających się (tzn. tworzących prąd elektryczny) lub na skutek namagnesowania niektórych materiałów i jest proporcjonalne do natężenia wywołującego je prądu.

Pole elektryczne występuje zarówno przy ładunkach poruszających się, jak i nieruchomych i związane jest z różnicą potencjału elektrycznego obiektów (tzn. jest proporcjonalne do napięcia elektrycznego).

Wokół wszystkich urządzeń zasilanych energią elektryczną występuje pole-EM słabnące w miarę oddalania się od jego źródła. Źródła pola-EM, wymagające uwagi w środowisku pracy, to głównie:

• obiekty elektroenergetyczne – linie wysokiego napięcia, stacje przesyłowo-rozdzielcze, transformatory, energetyczna instalacja zasilająca
• urządzenia medyczne – diagnostyczne i terapeutyczne
• urządzenia przemysłowe – piece i nagrzewnice indukcyjne, zgrzewarki i spawarki
• urządzenia radio- i telekomunikacyjne – anteny nadawcze radiowe i telewizyjne, stacje radiolokacyjne, systemy telefonii ruchomej
• inne urządzenia elektryczne – kuchnie mikrofalowe i indukcyjne, telefony komórkowe, systemy antykradzieżowe i kontroli dostępu, itp.

Rozpoznanie istotnych dla BHP źródeł pola-EM, znajdujących się w przestrzeni pracy lub poza nią, a także poziomu ekspozycji w przestrzeni pracy, wykonuje się m.in. z wykorzystaniem następujących charakterystyk (DzU 2018, poz. 331):

• parametrów technicznych źródła pola-EM, określonych w dotyczącej go dokumentacji technicznej, oraz środków ochronnych stanowiących jego stałe wyposażenie
• zakresu użytkowania źródła pola-EM oraz wpływu wykonywanych prac na poziom emisji lub poziom ekspozycji
• poziomu emisji ze źródła pola-EM do środowiska lub poziomu pola-EM w jego otoczeniu, udokumentowanych ze względu na wymagania odrębnych przepisów (§ 5.1.3, np. wymagań dotyczących pola-EM w miejscach dostępnych dla ludności, określonych przez ministra środowiska i stosowanych m.in. do oceny oddziaływania na środowisko anten nadawczych radiokomunikacyjnych, DzU 2003, poz. 1833), lub przedstawionych w załączniku nr 1 do R-BHP-EM.

Charakterystyka źródeł pola elektromagnetycznego na podstawie rozporządzenia R-BHP-EM (DzU 2018, poz. 331)

Dla ułatwienia rozpoznania źródeł pola-EM i parametrów ekspozycji w ich otoczeniu, w R-BHP-EM podano charakterystyki wybranych źródeł pola-EM (tabeli 2.) i poziomów ekspozycji lub narażenia, występujących najczęściej w przestrzeni pracy przy takich źródłach, ułatwiające rozeznanie, gdzie niezbędne jest wdrożenie oceny poziomu narażenia i zagrożeń-EM oraz wprowadzenie w życie planu stosowania środków ochronnych.

W tabeli nie zaprezentowano wszystkich urządzeń i instalacji elektrycznych, stanowiących źródła pola-EM, których może dotyczyć konieczność rozpoznania poziomów narażenia na pole-EM podczas ich użytkowania. W tabeli nie uwzględniono również prac wykonywanych w warunkach zwiększonego poziomu emisji ze źródeł pola-EM, takich jak: naprawy przy zdjętych zabezpieczeniach lub ekranujących elektromagnetycznie obudowach urządzeń, prace techniczne w pobliżu aktywnych anten nadawczych albo kontrola automatycznych linii produkcyjnych przy działających urządzeniach będących źródłami pola-EM, dla których warunki narażenia należy oceniać indywidualnie. Ponadto, poza przedstawionymi w tabeli stosunkowo popularnymi grupami urządzeń wytwarzających pole-EM, w środowisku pracy można spotkać wiele urządzeń unikatowych (szczególnie w zakładach przemysłowych i placówkach naukowych). W takich przypadkach niezbędne jest indywidualne przeanalizowanie zasady ich działania i parametrów technicznych, w celu rozpoznania, jaki może być poziom narażenia pracowników przebywających w otoczeniu urządzeń.

W razie wątpliwości dotyczących poziomu zagrożeń-EM (zarówno ze względu na oddziaływanie pola-EM na pracowników, jak i oddziaływanie na urządzenia), przy braku odpowiednio udokumentowanych danych charakteryzujących te zagadnienia, rozstrzygające są wyniki pomiarów odpowiednich parametrów pola-EM w przestrzeni pracy lub symulacji komputerowych miar charakteryzujących skutki oddziaływania pola-EM na ciało człowieka, takie jak współczynnik SAR czy natężenie indukowanego w tkankach pola-E.

Rozpoznanie w przestrzeni pracy źródeł pola-EM, dla których w tabeli wskazano możliwość silnego narażenia, jest wskazówką, że użytkownicy są zobowiązani do:

• rozpoznania i oceny zagrożeń-EM dotyczących pracujących i osób potencjalnie narażonych, podczas zróżnicowanych warunków użytkowania
• opracowania planu stosowania środków ochronnych i wprowadzenie go w życie
• oznakowania źródeł pola-EM, zasięgu przestrzeni pola-EM stref ochronnych i rozpoznanych zagrożeń-EM
• zapewnienia szkolenia pracowników, a także informowania pracujących i osób potencjalnie narażonych, nt. rozpoznanych zagrożeń-EM i podjętych środkach ochronnych
• zapewnienia badań lekarskich dotyczących pracowników, a w szczególnych okolicznościach również pracujących i osób potencjalnie narażonych.

Tabela 2. Wybrane źródła pola-EM w środowisku pracy i charakterystyka ekspozycji lub narażenia na pole-EM w ich otoczeniu (na podstawie R-BHP-EM)