Ocena potencjału organizacji w zakresie resilience engineering
Zgodnie z teorią resilience engineering nie istnieją żadne obiektywne miary oceny rezylientności systemu zarządzania BHP, a zatem nie można stwierdzić na wprost, czy dana organizacja jest rezylientna, a jedynie można ocenić jej potencjał w tym zakresie i gotowość do rezylientnego (sprężystego) reagowania. Wynika to z faktu, że każde działanie i decyzja w sytuacjach niestandardowych, do jakich należy zaliczyć występowanie dysfunkcji i konieczność radzenia sobie z nimi, opiera się na dokonywaniu wyborów, które w różnych sytuacjach są mniej lub bardziej racjonalne i cechują się różną skutecznością.
Gotowość organizacji do sprężystego reagowania opiera się, jak wspomniano wcześniej, na czterech filarach: uczeniu się, monitorowaniu, reagowaniu i antycypowaniu. Jeżeli chociaż jeden z nich nie jest realizowany w przedsiębiorstwie na dostatecznym poziomie, wówczas możemy mówić o nierezylientnym systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, gdyż jego zdolność do skutecznego reagowania na nieoczekiwane pojawiające się dysfunkcje jest wadliwa.
Do oceny potencjału organizacji w zakresie resilience engineering można zastosować zestaw pytań kontrolnych, opartych na opracowanym przez jednego z teoretyków resilience engineering E. Hollnagela narzędziu do oceny gotowości do sprężystego reagowania pod nazwą Resilience Analyses Grid (RAG). Proponowany zestaw pytań kontrolnych odnosi się do wszystkich czterech filarów koncepcji resilience engineering. Dla każdego z tych filarów wyodrębniono kilka obszarów do oceny. Dla każdego z tych obszarów postawiono problemy do przemyślenia zawierające dwa rodzaje pytań:
- zamknięte, na które rezylientna organizacja powinna w większości przypadków odpowiedzieć TAK oraz
- otwarte, które wymagają większej refleksji i zapoznania się wcześniej z założeniami koncepcji resilience engineering.
Zestaw pytań kontrolnych do oceny potencjału organizacji w zakresie resilience engineering przedstawiono poniżej.
a) Ocena w zakresie „Uczenie się”
| Obszar | Problemy do przemyślenia |
|---|---|
| Wybór zdarzeń do badań | Czy istnieją jasne kryteria, które określają jakie zdarzenia podlegają badaniu, a jakie nie (ciężkość, częstość itp.) Czy wybór zdarzeń jest systematyczny czy losowy? Czy wybór zależy od bieżącej sytuacji (czas, dostępne środki)? |
| Podstawy do uczenia się | Czy organizacja stara się uczyć i wyciągać wnioski zarówno z pozytywnych sytuacji i zdarzeń (np. dobrych praktyk) jak i negatywnych (wypadki, awarie)? |
| Zbieranie informacji | Czy zapewnia się formalne szkolenia i wsparcie organizacyjne w zakresie zbierania i analizy danych oraz uczenia się organizacyjnego? |
| Klasyfikacja | Jak badane zdarzenia są opisywane? Jak dane o zdarzeniach są zbierane i kategoryzowane? Czy zdarzenia są kategoryzowane z uwagi na wyniki badania? |
| Częstotliwość | Czy uczenie się jest procesem ciągłym czy jest realizowane w zależności od liczby zdarzeń? |
| Środki | Czy zapewnione są właściwe zasoby (ludzie, materiały, kompetencje, wiedza ekspercka, czas itp.) na badanie zdarzeń i upowszechnianie wyników badań? Czy przydział środków jest stały czy są one przydzielane ad hoc? |
| Opóźnienie | Jaki jest czas opóźnienia pomiędzy zarejestrowaniem zdarzenia, analizą i uczeniem się? Jak szybko wyniki badania zdarzeń są komunikowane wewnątrz i na zewnątrz organizacji? |
| Grupa docelowa | Do kogo kierowane są wyniki badań (do indywidualnych pracowników, grupy pracowników czy całej organizacji)? Czy wyznaczono osobę odpowiedzialną za zarządzanie doświadczeniami i wyciąganie z nich wniosków? |
| Wdrożenie | Czy wnioski z badania z określonych zdarzeń są wdrażane w organizacji? W jaki sposób nowa wiedza jest wdrażana w organizacji (za pomocą zarządzeń, szkoleń, instrukcji spotkań itp.)? |
| Weryfikacja/ utrzymanie | Czy istnieją narzędzia do weryfikacji, lub potwierdzenia, że wyciągnięte wnioski i nowa wiedza organizacyjna została wdrożona do praktyki? Czy istnieją narzędzia do utrzymywania nowej wiedzy organizacyjnej? |
b) Ocena w zakresie „Monitorowanie”
| Obszar | Problemy do przemyślenia |
|---|---|
| Lista wskaźników | Czy istnieje określona lista wskaźników wiodących i wynikowych do monitorowania systemu zarzadzania bhp? Na jakiej podstawie ustala się wskaźniki do monitorowania (w wyniku analiz prowadzonych, tradycji, przepisów prawa, międzynarodowych standardów i wymagań korporacyjnych)? |
| Adekwatność | Kiedy lista wskaźników była stworzona? Jak często jest przeglądana? Czy wyznaczono osobę odpowiedzialną za jej utrzymywanie? |
| Rodzaj wskaźnika | Jak dobrze dobrany jest zestaw wskaźników wiodących, wynikowych i aspektów do bieżącego monitorowania? Czy stosowane wskaźniki odnoszą się do pojedynczych pomiarów czy są zagregowane? |
| Wartości krytyczne | Czy dla wskaźników ustalono ich poziom krytyczny? Na jakiej podstawie? |
| Rodzaj pomiaru | Na ile właściwe są pomiary? Czy są one jakościowe czy ilościowe? Jeśli ilościowe czy stosuje się rozsądna skalę ich oceny? Czy pomiary i oceny są godne zaufania? |
| Częstość pomiaru | Jak często dokonuje się pomiarów (stale, regularnie, ad hoc) ? Czy wyznaczono harmonogram oceny i pomiarów? |
| Analiza/interpretacja | Jaki jest czas opóźnienia pomiędzy pomiarem, analizą i interpretacją wyników? Ile wskaźników można stosować bezpośrednio, a ile wymaga dodatkowych analiz? Czy wyniki pomiaru i analiz są komunikowane i stosowane w dalszej działalności organizacji? W jaki sposób i komu są komunikowane i jak są stosowane? |
| Stabilność | Czy mierzone zjawiska mają charakter trwały (czy nietrwały)? Jak jest to oceniane? |
| Wsparcie organizacyjne | Czy przeglądy stanu bhp odbywają się według ustalonego programu? Czy środki na ich przeprowadzanie są wystarczające? Kto i na jakiej podstawie decyduje o wielkości środków? |
c) Ocena w zakresie „Reagowanie”
| Obszar | Problemy do przemyślenia |
|---|---|
| Lista zdarzeń | Czy sporządzono listę potencjalnych niebezpiecznych zdarzeń (mogących prowadzić do wypadków przy pracy i awarii przemysłowych), na których wystąpienie przedsiębiorstwo powinno być przygotowane? Na ile jest ona kompletna i sensowna? |
| Kryteria wyboru zdarzeń | Czy określono kryteria, na podstawie których kwalifikuje się zdarzenia jako potencjalnie niebezpieczne (mogące prowadzić do wypadków przy pracy i awarii przemysłowych)? Czy lista ta jest oparta na tradycji, wymaganiach prawa, doświadczeniu, ocenie ryzyka itp.? |
| Adekwatność | Czy opracowana lista jest aktualna? Czy istnieją wytyczne do przeglądu takiej listy (np. czy przeglądać ją regularnie czy w miarę potrzeb)? Na podstawie jakich informacji lista jest aktualizowana (np. statystyk odnotowanych zdarzeń)? |
| Kryteria reagowania | Czy określono kryteria, na podstawie których decyduje się rozpoczęciu procedury reagowania? Czy kryteria oparte są na wskaźnikach bezwzględnych czy względnych? Czy są to kryteria o charakterze obiektywnym czy zależą od czynników zewnętrznych i/lub wewnętrznych? Czy dokonuje się wyboru między bezpieczeństwem a produktywnością? |
| Lista działań | W jaki sposób się określa, czy działanie podjęte jest adekwatne do sytuacji (empirycznie, w oparciu o analizy)? Czy określono jasno, jakie działania należy podjąć? |
| Szybkość | Jak szybko wszczyna się procedurę reagowania? Czy określono termin wszczęcia takiej procedury? Od czego on zależy (rodzaj, ciężkość zdarzenia)? |
| Czas trwania | Czy wyznaczono czas na jaki procedura reagowania jest utrzymywana? Od czego on zależy? Jak szybko można wykorzystać zasoby? |
| Zasoby | Czy zapewnione są właściwe zasoby (ludzie, materiały, kompetencje, wiedz ekspercka, czas itp.)? Ile z nich jest przeznaczonych wyłącznie na wypadek reagowania? |
| Koniec reagowania | Czy istnieją jasne kryteria mówiące o powrocie do normalnej działalności (zakończenie procedury reagowania)? Jakie są to kryteria? |
| Weryfikacja | Czy gotowość do reagowania jest utrzymywana? Jak i kiedy gotowość ta jest weryfikowana? |
d) Ocena w zakresie „Antycypowanie”
| Obszar | Problemy do przemyślenia |
|---|---|
| Wiedza ekspercka | Czy organizacja ma dostęp do wiedzy eksperckiej pomagającej jej przewidywać zdarzenia zarówno pozytywne, jak i negatywne? Czy jest to wiedza własna czy pochodzi z zewnątrz organizacji? |
| Częstotliwość | Jak często ryzyka i szanse są oceniane? Czy ocena jest regularna? |
| Komunikacja | Czy przewidywania związane z przyszłymi wydarzeniami są komunikowane wewnątrz organizacji? W jakim stopniu i komu są komunikowane? |
| Założenia na przyszłość | Czy organizacja stworzyła założenia do funkcjonowania w przyszłości? Czy są one ogólne czy szczegółowe? |
| Horyzont czasowy | Jak daleko organizacja sięga w przyszłość w swoich przewidywaniach? Czy ustalono wspólny horyzont czasowy dla różnych obszarów funkcjonalnych organizacji np. dla bhp i biznesu? Czy horyzont czasowy jest dostosowany do specyfiki działalności biznesowej? |
| Akceptacja ryzyka | Czy są jakieś szczegółowe wytyczne mówiące czy dane ryzyko jest akceptowalne czy nie? Czy są jasno sprecyzowane granice? Na jakiej podstawie zostały określone te granice? |
| Etiologia | Czy określono rodzaj i naturę przewidywanych ryzyk i szans? Jakiej sa one natury i rodzaju? Jak będą się rozwijać? |
| Kultura | Czy ocena ryzyka stanowi część kultury organizacyjnej? W jaki stopniu? |
Każdy z obszarów można ocenić w oparciu o wiedzę ekspercką w organizacji jako:
- znakomity
- satysfakcjonujący
- do zaakceptowania
- nie do zaakceptowania
- niedostateczny
Uzyskanie oceny nieakceptowanej lub niedostatecznej oznacza konieczność podjęcia działań naprawczych (rys.3 ).
Rys. 3. Kryteria oceny potencjału organizacji w zakresie resilience engineering