Oszacowanie ryzyka zawodowego

Podstawą do oszacowania ryzyka zawodowego mogą być dane o wypadkach, chorobach zawodowych i innych chorobach związanych z pracą, informacje zawarte w przepisach prawnych, normach i w literaturze specjalistycznej, a także opinie ekspertów.

W przedsiębiorstwach wykorzystywane są różne metody oszacowania ryzyka zawodowego, stosowane w zależności od występujących zagrożeń i potrzeb organizacji. Dla stanowisk pracy, na których zagrożenia są łatwe do zidentyfikowania, związane z nimi ryzyko dobrze znane, a środki jego ograniczania dostępne, oszacowanie ryzyka nie wymaga na ogół szerszej wiedzy specjalistycznej i może się opierać na osądach osób przeprowadzających ocenę. Z kolei w przypadku złożonych obiektów i procesów technologicznych może się okazać konieczne zastosowanie metod specjalistycznych i dokonanie oceny ryzyka z udziałem odpowiednich ekspertów.

Ważne jest, aby przyjęta metoda oszacowania ryzyka zawodowego była odpowiednia do zagrożenia i umożliwiała uwzględnienie wymagań prawa w procesie oceny tego ryzyka; na przykład dla czynników szkodliwych w środowisku pracy konieczne jest uwzględnienie przy oszacowaniu ryzyka zawodowego wyników pomiarów ich stężeń i natężeń, wykonywanych zgodnie z wymaganiami prawa. Dla zagrożeń nowopowstających, takich jak np. pozycja przy pracy czy też obciążenie psychiczne, może się okazać konieczne wykorzystanie wiedzy eksperckiej.

Do często stosowanych metod należy oszacowanie ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej, zgodnie z normą PN-N-18002, którego zasady przedstawiono w tablicy 1.

Tablica 1. Oszacowanie ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej

Przy oszacowaniu ryzyka zawodowego zgodnie z tablicą 1 ciężkość szkodliwych następstw zagrożenia i prawdopodobieństwo ich wystąpienia można określić następująco:

• Do następstw o małej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które nie powodują długotrwałych dolegliwości i absencji w pracy. Są to czasowe pogorszenia stanu zdrowia takie jak niewielkie stłuczenia i zranienia, podrażnienia oczu, objawy niewielkiego zatrucia, bóle głowy itp.
• Do następstw o średniej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które powodują niewielkie, ale długotrwałe lub nawracające okresowo dolegliwości i są związane z krótkimi okresami absencji. Są to np. zranienia, oparzenia II stopnia na niewielkiej powierzchni ciała, alergie skórne, nieskomplikowane złamania, zespoły przeciążeniowe układu mięśniowo-szkieletowego (np. zapalenie ścięgna) itp.
• Do następstw o dużej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które powodują ciężkie i stałe dolegliwości i/lub śmierć Są to np. oparzenia III stopnia, oparzenia II stopnia dużej powierzchni ciała, amputacje, skomplikowane złamania z następową dysfunkcją, choroby nowotworowe, toksyczne uszkodzenia narządów wewnętrznych i układu nerwowego w wyniku narażenia na czynniki chemiczne, zespół wibracyjny, zawodowe uszkodzenia słuchu, astma, zaćma itp.
• Do mało prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które nie powinny wystąpić podczas całego okresu aktywności zawodowej pracownika.
• Do prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które mogą wystąpić nie więcej niż kilkakrotnie podczas okresu aktywności zawodowej pracownika.
• Do wysoce prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które mogą wystąpić wielokrotnie podczas okresu aktywności zawodowej pracownika.

Tam gdzie jest to możliwe, zaleca się oszacować ryzyko zawodowe na podstawie wartości wielkości charakteryzujących narażenie pracownika na oddziaływanie czynników szkodliwych. Ogólne wskazówki do oszacowania ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej na podstawie wartości wielkości charakteryzujących narażenie przedstawiono w tablicy 3.

Tablica 3. Ogólne wskazówki do oszacowania ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej
na podstawie wartości wielkości charakteryzujących narażenie

P^max – wartość dopuszczalna wielkości charakteryzującej narażenie, ustalana na ogół na podstawie obowiązujących przepisów (może to być odpowiednia wartość NDS – najwyższego dopuszczalnego stężenia lub NDN – najwyższego dopuszczalnego natężenia). W przypadku braku ustalonych wymagań przy jej ustalaniu można wykorzystać opinie ekspertów i/lub wziąć pod uwagę opinię pracowników.

Ogólną zasadą jest, że ryzyko w skali trójstopniowej szacuje się jako duże wówczas, gdy narażenie pracownika przekracza poziom ustalony w przepisach lub normach technicznych; ryzyko jest średnie, jeżeli spełnione są wymagania przepisów i norm, lecz istnieje pewne prawdopodobieństwo wystąpienia szkodliwych następstw zagrożenia; ryzyko jest małe, jeżeli jesteśmy niemal pewni, że następstwa te nie wystąpią. Na przykład dla tych czynników, dla których określono najwyższe dopuszczalne wartości stężeń lub natężeń (NDS lub NDN) ryzyko może być oszacowane jako duże wówczas, jeżeli parametr charakteryzujący narażenie pracownika przekracza te wartości NDS lub NDN. Natomiast jeżeli parametr charakteryzujący narażenie nie przekracza połowy NDS lub NDN, ryzyko można oszacować jako małe. Przyjęcie takich zasad umożliwia zobiektywizowanie otrzymywanych wyników i ich ścisłe powiązanie z wymaganiami obowiązujących przepisów. Dodatkową zaletą zastosowania tego sposobu oszacowania jest możliwość połączenia szacowania ryzyka zawodowego z jego oceną (ryzyko duże jest równocześnie nieakceptowalne, a ryzyko średnie i małe - akceptowalne). Należy jednak pamiętać, że reguły podane w tablicy nie uwzględniają ograniczenia ryzyka za pomocą środków ochrony indywidualnej. Jeżeli w warunkach przekroczenia dopuszczalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych środki takie zostaną zastosowane odpowiednio do występującego zagrożenia, ryzyko zawodowe dla osoby pracującej będzie mniejsze (np. w warunkach narażenia na ponadnormatywny hałas po zastosowaniu odpowiednich ochronników słuchu ryzyko zawodowe zmienia się z dużego na średnie i jest dopuszczalne).