Wyznaczanie dopuszczalności ryzyka zawodowego i wynikające z oceny działania

Po oszacowaniu ryzyka należy wyznaczyć jego dopuszczalność, czyli odpowiedzieć na pytanie: „Czy ryzyko jest dopuszczalne, czyli czy można go zaakceptować i pracować w określonych warunkach bez szkody dla zdrowia?”.

Decyzja o przyjęciu ryzyka lub konieczności zastosowania odpowiednich środków w celu jego redukcji wiąże się z ustaleniem kryteriów oceny. Podstawowym kryterium, które jest podstawą podejmowania decyzji o akceptacji ryzyka lub konieczności jego obniżenia są wymagania obowiązujących przepisów prawa i norm technicznych.

Decyzję dotyczącą dopuszczalności ryzyka zawodowego można na ogół podjąć na podstawie jego oszacowania. Ważne jest przy tym zwrócenie uwagi na zgodność z wymaganiami prawa, które stanowią podstawowe kryterium dopuszczalności ryzyka zawodowego. W dążeniu do poprawy warunków pracy można również ustalać własne kryteria dopuszczalności ryzyka zawodowego, oparte o wymagania wyższe od wymagań przepisów prawnych i innych dokumentów normatywnych.

Uznaje się, że ryzyko jest odpowiednio kontrolowane i można je uznać za dopuszczalne, jeżeli:

spełnione są wymagania obowiązujących przepisów prawa,
uwzględniono wymagania norm,
zasady ograniczania ryzyka są właściwie stosowane,
zapewniając ochronę pracowników uwzględniono ich opinie, stan zdrowia, wiek, opinię lekarza medycyny pracy oraz najnowsze osiągnięcia nauki i techniki.

Jeżeli stwierdza się, że obowiązujące wymagania nie są spełnione, ryzyka nie można zaakceptować.

Na przykład ryzyko związane z obecnością w powietrzu na stanowisku pracy szkodliwych substancji chemicznych o stężeniu przekraczającym ustaloną wartość najwyższego stężenia dopuszczalnego należy uznać za niedopuszczalne. Oznacza to, że bez zastosowania odpowiednich środków ochrony praca w narażeniu na te czynniki zagraża zdrowiu pracownika. Dopiero zastosowanie odpowiedniej wentylacji oraz (jeżeli to nie wystarczy lub jest niemożliwe) środków ochrony układu oddechowego umożliwia wykonywanie tej pracy bez szkody dla zdrowia. Można wówczas uznać, że ryzyko zostało obniżone do poziomu akceptowalnego. Podobnie jest w przypadku czynników fizycznych, których określone parametry nie mogą przekraczać ustalonych najwyższych natężeń dopuszczalnych.

Tam, gdzie przepisy lub normy nie ustalają jednoznacznych kryteriów, należy się kierować przyjętymi ogólnie zasadami i uwzględniać wyniki analiz ekonomicznych oraz opinie zainteresowanych. W przypadku, gdy ryzyko w skali trójstopniowej oszacowano jako średnie, należy dążyć do jego dalszego obniżenia. Na ogół stosuje się przy tym zasadę, że ryzyko należy obniżyć do najniższego poziomu, uzasadnionego z punktu widzenia rachunku ekonomicznego.

Ryzyko małe.

Konieczne jest zapewnienie, że ryzyko pozostaje co najwyżej na tym samym poziomie.

Ryzyko średnie.

Zaleca się zaplanowanie działań, których celem jest zmniejszenie ryzyka.

Ryzyko duże.

Jeżeli ryzyko jest związane z pracą już wykonywaną, działania w celu jego zmniejszenia trzeba podjąć natychmiast. Planowana praca nie może być rozpoczęta do czasu zmniejszenia ryzyka do poziomu co najmniej dopuszczalnego.

Strefa małego ryzyka

Strefa ryzyka dopuszczalnego (ryzyko należy sprowadzić do najniższego uzasadnionego ekonomicznie poziomu)

Strefa ryzyka niedopuszczalnego

Rys. 1. Ogólne zasady wyznaczania dopuszczalności ryzyka zawodowego oraz zalecenia dotyczące działań wynikających z oceny tego ryzyka (oszacowanie ryzyka w skali 3-stopniowej)

Przy planowaniu działań zmierzających do ograniczenia ryzyka zawodowego należy uwzględniać konieczność eliminowania i/lub ograniczania ryzyka zawodowego w szczególności przez:

likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania;
dostosowanie warunków i procesów pracy do możliwości pracownika, w szczególności przez odpowiednie projektowanie i organizowanie stanowisk pracy, dobór maszyn i innych urządzeń technicznych oraz narzędzi pracy, a także metod produkcji i pracy - z uwzględnieniem zmniejszenia uciążliwości pracy, zwłaszcza pracy monotonnej i pracy w ustalonym z góry tempie, oraz ograniczenia negatywnego wpływu takiej pracy na zdrowie pracowników;
stosowanie nowych rozwiązań technicznych;
zastępowanie niebezpiecznych procesów technologicznych, urządzeń, substancji i innych materiałów - bezpiecznymi lub mniej niebezpiecznymi;
nadawanie priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej;
instruowanie pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Po zrealizowaniu zaplanowanych działań należy monitorować ich skuteczność w celu zapewnienia, że ryzyko jest właściwie ograniczane.

Ocena ryzyka zawodowego nie jest czynnością jednorazową. Powinna być ona przeglądana w celu stwierdzenia, czy jej wyniki są nadal aktualne, czy uwzględnia ona nowopowstające zagrożenia i czy w świetle postępu nauki i techniki można skuteczniej ograniczyć ryzyko zawodowe.

Przeglądu oceny ryzyka zawodowego dokonuje się zawsze wówczas, gdy wykorzystywane do oceny informacje straciły swoją aktualność, a w szczególności w następujących sytuacjach:

przy tworzeniu nowych stanowisk pracy,
przy wprowadzaniu zmian na stanowiskach pracy (np. technologicznych lub organizacyjnych, w tym zmian osób pracujących na stanowisku pracy lub ich stanu zdrowia),
po zmianie obowiązujących wymagań, odnoszących się do ocenianych stanowisk pracy,
po stwierdzeniu, że stosowane środki ochrony są nieskuteczne lub niewłaściwe w świetle nowych informacji,
jeżeli istnieje konieczność wprowadzenia zmian w stosowanych środkach ochrony, stwierdzona np. w wyniku monitorowania ich funkcjonowania, badania wypadku przy pracy lub zdarzenia potencjalnie wypadkowego, a także badania przyczyn chorób i dolegliwości związanych z pracą.

W przypadku stwierdzenia, że wyniki przeprowadzonej wcześniej oceny są nieaktualne, ocenę należy powtórzyć, biorąc pod uwagę nowe warunki.