Zakłady niesevesowskie

Autor: dr Agnieszka Gajek

Na poziomie Unii Europejskiej zostały opracowane wymagania dla zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej w postaci dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie kontroli zagrożeń poważnymi awariami związanymi z substancjami niebezpiecznymi, zmieniającej, a następnie uchylającej dyrektywę Rady 96/82/WE, zwanej nie tylko potocznie, ale i oficjalnie Dyrektywą Seveso III [1]. Ponieważ dyrektywy UE nie obowiązują wprost, tylko muszą zostać zaimplementowane do prawodawstwa krajowego stosowne przepisy dotyczące zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej zostały ujęte w ustawie Prawo ochrony środowiska [2]:

Art.3. Ilekroć w ustawie jest mowa o:

48a) zakładzie stwarzającym zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej – rozumie się przez to zakład o zwiększonym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej lub zakład o dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej, o których mowa w art. 248 ust. 1;

Zakłady dużego (ZDR) i zwiększonego (ZZR) ryzyka wystąpienia poważnej awarii przemysłowej nazywane są, od nazwy dyrektywy zakładami sevesowskimi, z uwagi na podleganie pod zaimplementowane do polskiego prawa wymagania Dyrektywy Seveso III.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska [3] obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska są objęte poważne awarie, które miały miejsce w kraju, z zastrzeżeniem § 3, o ile spełniają jedno z następujących kryteriów:

1) były następstwem pożaru, eksplozji lub uwolnienia w trakcie procesu przemysłowego co najmniej 5% ilości jednej z substancji niebezpiecznych decydujących o zaliczeniu zakładu do zakładu o dużym ryzyku wystąpienia awarii, określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 248 ust. 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2020 r. poz. 1219, z późn. zm.);

2) były następstwem pożaru, eksplozji lub uwolnienia w trakcie procesu przemysłowego, magazynowania lub transportu dowolnej ilości co najmniej jednej z substancji niebezpiecznych wymienionych w przepisach, o których mowa w pkt 1, jeżeli powodują co najmniej jeden ze skutków spośród następujących rodzajów skutków:

a) skutki wobec osób,

b) szkody w środowisku,

c) szkody w mieniu,

d) negatywne skutki wykraczające poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;

3) były następstwem uwolnienia w trakcie magazynowania lub transportu dowolnej substancji, która ze względu na swoje właściwości lub ilość może być niebezpieczna dla życia, zdrowia ludzi lub dla środowiska, prowadząc przynajmniej do jednego ze skutków spośród rodzajów skutków, o których mowa w pkt 2 lit. a–d.

 

Oznacza to, że do poważnej awarii może dojść nie tylko w zakładzie o dużym lub zwiększonym ryzyku, ale także w zakładzie niebędącym zakładem o zwiększonym lub dużym ryzyku. Zakłady tego typu nazywane są nieformalnie zakładami niesevesowskimi, zakładami podprogowymi, pozostałymi sprawcami poważnych awarii, zakładami stwarzającymi zagrożenie poza swoim obszarem, itd. W celu jednoznacznego odróżnienia od zakładów ZZR i ZDR (zakładów sevesowskich), a jednocześnie podtrzymując powiązanie z Dyrektywą Seveso, zaproponowano termin: zakłady niesevesowskie. Oznacza to, że będą to zakłady, które mogą być „sprawcą” poważnej awarii, ale jednocześnie nie mają na swoim terenie wystarczających ilości substancji niebezpiecznych, aby zostały zakwalifikowane do kategorii ZZR, stąd propozycja definicji:

Ilekroć w ustawie jest mowa o:
48b) zakładzie niesevesowskim – rozumie się przez to zakład, który nie jest zakładem o dużym albo zwiększonym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej o których mowa w art. 248 ust. 1, ale w którym może wystąpić poważna awaria przemysłowa z uwagi na występowanie substancji niebezpiecznych w mniejszych ilościach niż wynika to z wartości progowych dla zakładu o zwiększonym ryzyku lub innych substancji chemicznych;

W Polsce instytucje kontrolno-nadzorcze dedykowane do przeciwdziałania poważnym awariom przemysłowym, tj. Państwowa Straż Pożarna (PSP) i Inspekcja Ochrony Środowiska (IOŚ) na swoje potrzeby prowadzą niezależne wykazy zakładów niesevesowskich, jednakże kryteria kwalifikacyjne stosowane przez obie instytucje są różne, co skutkuje rozbieżnościami w wykazach. Mając na uwadze zakres obowiązków i potencjał substancji chemicznych, w tym substancji niebezpiecznych organem kontrolno-nadzorczym w odniesieniu do zakładów niesevesowskich mogłaby być Państwowa Inspekcja Pracy, jako organ kontroli i nadzoru nad przestrzeganiem warunków pracy, oczywiście we współpracy z PSP i IOŚ. Wybór instytucji kontrolno-nadzorczej nie powinien zostać narzucony przez zewnętrzną instytucję, jaką jest Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy, tylko rozwiązanie powinno zostać wypracowane w trybie ustaleń między zainteresowanymi stronami.

Dodatkowo zakłady niesevesowskie często lokalizowane są w pobliżu zwartej zabudowy miejskiej, co powoduje, że osoby zamieszkujące tereny wokół zakładu stają się potencjalnymi ofiarami poważnej awarii. W przypadku tej grupy zakładów nie ma obowiązku informowania okolicznych mieszkańców o sposobach zachowania w przypadku uwolnienia dużych ilości substancji chemicznych. Warto wspomnieć o awarii w Bhopalu w 1984 r., gdzie ofiarami tej najtragiczniejszej awarii były osoby mieszkające w otoczeniu zakładu. Oczywiście, w Bhopalu skala tragicznych skutków była ogromna z uwagi na ilości substancji niebezpiecznej i cały szereg zaniedbań ze strony zakładu.

Dlatego tak istotne jest określenie, które zakłady będą kwalifikowane do kategorii zakładów niesevesowskich. Oznacza to ustanowienie kryteriów kwalifikacyjnych, a następnie przygotowanie wymagań dotyczących polityki zgodnie z którą zakład będzie zapobiegał awariom, a która zostanie wdrożona w zakładzie za pomocą systemu zarządzania bezpieczeństwem adekwatnego do stwarzanego przez zakład zagrożenia.