Środki komunikacji wizualnej wykorzystywane w kształtowaniu postaw wobec bezpieczeństwa pracy
Autorka: mgr Agnieszka Szczygielska, CIOP-PIB
Źródło: artykuł pt. "Środki komunikacji wizualnej wykorzystywane w kształtowaniu postaw wobec bezpieczeństwa pracy", Bezpieczeństwo Pracy. Nauka i praktyka, nr 4, 2023, s. 15-21
Związek komunikacji wizualnej z problematyką bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia ma w Polsce długoletnią tradycję. Jej początków upatruje się w okresie międzywojennym, kiedy to artyści reprezentujący sztuki plastyczne zaczęli podejmować w swoich pracach tematy ważne społecznie i tworzyć materiały wizualne o charakterze informacyjnym i edukacyjnym, m.in. w formie plakatów dotyczących bezpieczeństwa pracy. Obecnie materiały takie po wstają m.in. w wyniku działań Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego oraz współpracujących z nim instytucji i przedsiębiorstw. W artykule podjęto próbę scharakteryzowania środków wizualnych stosowanych obecnie w działaniach z zakresu kształtowania postaw wobec bezpieczeństwa pracy. Tego typu materiały odgrywają bowiem istotną rolę w kształtowaniu kultury bezpieczeństwa pracy – są źródłem informacji z zakresu bhp, odbieranych wzrokowo. W artykule omówiono: plakaty bezpieczeństwa pracy, infografiki, fotografie, filmy oraz animacje.
Słowa kluczowe: bezpieczeństwo pracy, komunikacja wizualna, plakaty, infografiki, zdjęcia, filmy, animacje
Wstęp
Świat, w którym żyjemy obecnie, jest wyjątkowo przepełniony obrazami, będącymi nośnikami treści, a współczesny człowiek zajmuje się głównie ich produkcją i konsumpcją [1]. Niektórzy autorzy twierdzą nawet, że żyjemy w epoce, w której przetwarzanie informacji, komunikacja i przemysł wiedzy1 zastąpiły ludziom klasyczną produkcję przedmiotów [2]. Nikogo już nie dziwi fakt, że współczesny człowiek jest poddawany ciągłemu wpływowi komunikatów wizualnych w niemal każdym aspekcie życia (a nawet w coraz większym stopniu staje się od nich zależny) [3], o czym świadczy powszechne wykorzystywanie tej formy przekazu w edukacji, marketingu, reklamie czy szeroko rozumianym biznesie.
Obrazy są pierwotną formą komunikacji, jednak nie były tak powszechne w życiu człowieka jak obecnie. Przyczyną tego zjawiska jest w dużej mierze rozwój technologii, dzięki którym pobieranie oraz powielanie obrazów i tekstów stało się banalnie proste. Inną niepozbawioną znaczenia przyczyną jest styl życia społeczeństwa nastawionego na dynamiczny rozwój. W takiej przestrzeni przebiega proces komunikacji, od którego oczekuje się błyskawicznego i sprawnego działania.
Komunikowanie przez obrazy najczęściej określa się jako komunikowanie wizualne. To inaczej: przekazanie informacji w formie wizualnej między nadawcą a odbiorcą przy pomocy środków przekazu, odbieranych przy pomocy wzroku [5]. Podstawowe środki przekazu w tego rodzaju komunikacji to: ilustracja, fotografi a, typografia, infografika, film oraz animacja. Pojęcia tego raczej nie używa się w stosunku do sztuki – malarstwa czy fotografii artystycznej [3]. Jednym z ważniejszych narzędzi komunikacji wizualnej są także plakaty.
Co więcej, twórcą takich komunikatów może być obecnie każdy: artysta-grafik wykonujący na zlecenie projekty plakatów reklamowych, autor ulicznych napisów, dziecko rysujące obrazek czy pracownik biurowy ilustrujący ręcznie notatki ze spotkania. Komunikaty takie tworzyć mogą pracownicy służby bhp (ilustrujący prezentacje multimedialne na potrzeby szkoleń), pracownicy działu kadr (przygotowujący komunikaty dotyczące przyczyn absencji chorobowej w przedsiębiorstwie), a nawet dzieci pracowników (uczestniczące w konkursach plastycznych dotyczących pracy rodziców). W niniejszym artykule ograniczono się jednak do omówienia komunikatów wizualnych stworzonych przez profesjonalistów, fotografów, grafików, typografów czy ilustratorów.
Grafiki użytkowe dotyczące tematyki bezpieczeństwa pracy zaczęły powstawać w Polsce już w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Inicjatorem tego procesu był Instytut Spraw Społecznych, którego działalność w zakresie propagandy plakatowej należała do czołowych – nie tylko w Polsce. Niestandardowe podejście tego wydawcy do współczesnych mu problemów bezpieczeństwa pracy zaowocowało aktywnością w dziedzinie propagandy wizualnej nie tylko w formie plakatu, lecz to właśnie ta działalność instytutu została nagrodzona na Światowej Wystawie w Paryżu w 1937 r. [6]. W okresie tym realizacji doczekały się również krótkometrażowe filmy instruktażowe dotyczące tematyki bezpieczeństwa pracy, autorstwa m.in. Edwarda Cękalskiego („Uwaga”, 1933; „W kopalni węgla”, 1937) i wybitnych twórców kina eksperymentalnego – Franciszki i Stanisława Themersonów („Zwarcie”, 1935).
Obecnie mimo wzrostu popularności i dostępności mediów elektronicznych klasyczne materiały – np. plakaty, infografiki czy znaki bezpieczeństwa – wciąż towarzyszą pracownikom w codziennej pracy, przypominając, inspirując i motywując do bezpiecznych zachowań. Jednak komunikaty wizualne to nie tylko statyczne plakaty czy pojedyncze znaki, lecz także obrazy ruchome w postaci filmów i animacji.
Na uwagę zasługuje fakt, że komunikaty wizualne dotyczące bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia są ważnym narzędziem budowania wiedzy, a przez to – kształtowania postawy wobec bezpieczeństwa pracy w przypadku najmłodszych pracowników. Co warte podkreślenia, wypadkom przy pracy najczęściej ulegają właśnie osoby młode, z krótkim stażem pracy na danym stanowisku. Aż 1/3 osób poszkodowanych w wypadkach ma co najwyżej rok stażu pracy, a ponad połowa – nie więcej niż pięć lat. Jednocześnie niemal co czwartą ofiarę wszystkich wypadków przy pracy stanowią młodzi pracownicy, czyli osoby do 30. roku życia [7].
Dla przedstawicieli generacji Y, wychowanych w kulturze obrazkowej na szybkich przekazach medialnych, obrazy (zarówno statyczne, jak i dynamiczne) są nierzadko jedynym akceptowalnym komunikatem, jedyną rozumianą formą przekazania takich treści. Grupa ta, z uwagi na brak wiedzy i doświadczenia zawodowego, jest szczególnie narażona na urazy i wypadki przy pracy.
Wyniki realizowanych w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy – Państwowym Instytucie Badawczym (CIOP-PIB) projektów dotyczących wykorzystania artystycznych form przekazu w upowszechnianiu problematyki bezpieczeństwa i ochrony zdrowia wskazują ponadto, że takie działania są najskuteczniejsze wtedy, gdy są prowadzone wielopłaszczyznowo i gdy forma przekazu jest prosta w odbiorze. Tylko wtedy informacja ma szansę dotarcia do jak największej liczby odbiorców i – co nawet ważniejsze – skutecznego oddziaływania na postawy odbiorców wobec bezpieczeństwa pracy. Wymagania te spełniają profesjonalnie przygotowane materiały wizualne w formie plakatów, fotografii, filmów, animacji czy infografik.
Celem artykułu jest omówienie wybranych środków komunikacji wizualnej wykorzystywanych obecnie w działaniach z zakresu kształtowania postaw wobec bezpieczeństwa pracy.
________________________
PRZYPISY
- Przemysł wiedzy oznacza włączenie czynnika wiedzy i informacji do sfery wytwórczej, co z kolei endogenicznie powoduje przyspieszony wzrost gospodarczy w postaci pojawiania się nowych technologii i technik wytwarzania. Powstają nowe produkty w postaci wynalazków i innowacji absolutnych, które są nasycone wiedzą i stanowią współcześnie czynnik determinujący konkurencyjność gospodarki, a w skali mikro – konkurencyjność przedsiębiorstwa [4].
BIBLIOGRAFIA
- [1] SONTAG S. O fotografii. Kraków: Wydawnictwo Karakter, 2017.
- [2]SZTOMPKA P. Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
- [3] KAWKA M. Komunikowanie wizualne a nauka o mediach – współczesność i perspektywy. Media i Społeczeństwo. 2015, 15: 18.
- [4]SADOWSKI A. Przemysł wiedzy jako sektor gospodarki. Acta Universitatis Lodziensis Filia Oeconomica. 2007, 210: 53-61.
- [5] WOLNY-ZMORZYĄSKI K. i in. Komunikacja wizualna w reklamie, public relations i w prawie. Warszawa: Wydawnictwo Poltext, 2013, s. 90-91.
- [6] DERLICKA M. (red.). Plakaty. Praca zbiorowa. Warszawa: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy, 2008.
- [7] Wypadki przy pracy w 2017 r. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2017.
- [2]SZTOMPKA P. Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
Opracowano na podstawie wyników V etapu programu wieloletniego pn. „Poprawa bezpieczeństwa i warunków pracy”, finansowanego w zakresie zadań służb państwowych ze środków Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej (zadanie nr 4.SP.05 pt. „Metody i narzędzia wspierające proces edukacji w zakresie kształtowania postaw probezpiecznych, szczególnie wśród dzieci i młodzieży”).
Koordynator programu: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy.