Pracowałem przez ponad 25 lat przy komputerze w urzędzie miasta. W listopadzie br. skończę 65 lat. Zamierzam pracować do końca roku, a potem przechodzę na emeryturę. Słyszałem, że niektóre prace przy komputerze są traktowane jako praca uciążliwa i z tego tytułu może być przyznana rekompensata. Czy ja mam szansę dostać rekompensatę?

Zgodnie z przepisami art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1924) – rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, który ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy emerytalnej, wynoszący co najmniej 15 lat, przy czym okres ten winien przypadać przed 1 stycznia 2009 r.

W świetle obecnie obowiązującego stanu prawnego, do uznania określonej pracy za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymagane jest łączne spełnienie następujących kryteriów:

a)   prace muszą być wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu przewidzianym dla danego stanowiska pracy

b)   wykonywane prace muszą być wymienione w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz w wykazach A i B, stanowiących załącznik do tego rozporządzenia

c)   prace muszą być wykonywane na stanowiskach wymienionych w przepisach resortowych (zarządzeniach, uchwałach), ustalonych przez właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych, centralne związki spółdzielcze dla podległych i nadzorowanych zakładów pracy – nazwa stanowiska musi odpowiadać nazwie stanowiska określonego umową o pracę.
 

Zgodnie z § 2 ust. 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. okresy pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach lub w świadectwie pracy. Jeżeli pracownik ubiega się o przyznanie emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, zaświadczenie zakładu pracy powinno stwierdzać charakter i stanowisko pracy w poszczególnych okresach oraz inne okoliczności, od których jest uzależnione przyznanie takiej emerytury.

 O tym jednak, czy dana praca może być uznana za pracę w szczególnych warunkach, w szczególnym charakterze, powinien przesądzać charakter wykonywanej pracy, który należy oceniać w oparciu o definicję wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Definicja taka wynika wprost z art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej i przesądza, że dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w tym przepisie, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się osoby zatrudnione przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej, ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.
 

Przesłanką nabycia przez pracownika prawa do wcześniejszej emerytury na zasadach określonych w wymienionym rozporządzeniu jest wykonywanie pracy w szczególnych warunkach, narażających na prawdopodobieństwo wystąpienia u pracowników niekorzystnych skutków zdrowotnych w wyniku zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy lub sposobu wykonywania pracy, a nie sam fakt, że dany rodzaj pracy został wymieniony w wykazie A lub B załącznika do tego rozporządzenia.

Pracownicy obsługujący komputery narażeni są na czynniki typowe dla środowisk, w jakich praca ta jest wykonywana. I tak np. pracownik, który używa monitora ekranowego do kontroli procesów technologicznych w zakładzie przemysłowym, może być narażony na działanie czynników chemicznych, których – niezależnie od starań pracodawcy – nie można wyeliminować.
 

Obsługa komputera w warunkach biurowych jest jedynie pracą uciążliwą (ze względu na wymuszoną pozycję ciała i obciążenie narządu wzroku), jeśli przekracza 4 godziny dziennie. W tym przypadku pracodawca ma możliwość zorganizowania stanowisk pracy wyposażonych w monitory ekranowe w taki sposób, aby spełniały one minimalne wymagania bhp oraz ergonomii. Pracodawca jest więc zobligowany do podjęcia działań eliminujących stwierdzone uchybienia i uciążliwości.
 

Dlatego też pracy przy komputerze w warunkach biurowych, co do zasady, nie uznaje się za pracę o znacznej szkodliwości dla zdrowia. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2019 r., sygn. akt III UK 150/18, wydany został w indywidualnej sprawie i wiąże organ rentowy jedynie w tej sprawie. W tym konkretnym przypadku ustalenia faktyczne poczynione przez sądy różnych instancji dają podstawę do uznania, iż osoba ubezpieczona w wymienionych okresach wykonywała pracę przy monitorze ekranowym i była to praca narażająca szczególnie narząd wzroku oraz wymagająca precyzyjnego widzenia, a zatem praca w szczególnych warunkach, której wykonywanie uzasadnia ustalenie emerytury powszechnej wraz z rekompensatą.
 

Oznacza to równocześnie, że powołany wyrok Sądu Najwyższego nie ma mocy wiążącej w innych sprawach, w których wykonywana była praca przy monitorze ekranowym. Każda sprawa, w której osoba zainteresowana ubiega się o przyznanie emerytury powszechnej wraz z rekompensatą z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach na stanowisku pracy wyposażonym w monitor ekranowy, powinna być rozpatrywana indywidualnie na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego.
 

Jeżeli zatem – na podstawie przedłożonego świadectwa pracy lub zaświadczenia – można bezspornie uznać, że dana osoba faktycznie była zatrudniona w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na stanowisku wymienionym w wykazie, stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1993 r. oraz w odpowiednim zarządzeniu resortowym, i pracę tę wykonywała stale i w pełnym wymiarze czasu, obowiązującym na danym stanowisku, to w sprawie takiej można wydać decyzję o przyznaniu świadczenia.
 

Jednakże w przypadku stwierdzenia braku odpowiednich dokumentów lub złożenia dokumentacji budzącej jakiekolwiek wątpliwości ZUS wyda decyzję odmowną, a osoba zainteresowana będzie mogła w takiej sytuacji dochodzić swoich praw w sądowym postępowaniu odwoławczym, w którym dopuszczalne jest ustalenie okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie innej niż dokument dowodów, np. zeznań świadków bądź opinii biegłego na okoliczność zatrudnienia konkretnej osoby w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
 

Tak więc osoba, która wykonywała pracę przy monitorze ekranowym jako pracę biurową, tak jak to ma miejsce w Pana przypadku, nie może liczyć na to, że z tego tytułu zostanie jej przyznana rekompensata.

Wiesława Lempska

Zakład Ubezpieczeń Społecznych
BP10/2020