Pracuję w ośrodku pomocy społecznej i mam pod opieką kilka osób z niepełnosprawnościami. Chciałabym im pomóc i w związku z tym mam pytanie: jak przebiega postępowanie o rentę socjalną?

Zadania związane z ustalaniem uprawnień do renty socjalnej ZUS realizuje zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 982 z późn.zm.). Na podstawie art. 4 renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: przed ukończeniem 18. roku życia, w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25. roku życia, w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Podstawę do wydania decyzji w tej sprawie stanowi orzeczenie lekarza orzecznika (o ile nie wniesiono na nie sprzeciwu lub nie zgłoszono jego wadliwości) albo orzeczenie komisji lekarskiej.
 

Ustalenie całkowitej niezdolności do pracy odbywa się na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 504). Niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Lekarz orzecznik ocenia więc stopień i przewidywany okres trwania niezdolności do pracy, biorąc pod uwagę stopień naruszenia sprawności organizmu danej osoby, jej wykształcenie, kwalifikacje i charakter dotychczas wykonywanej pracy, oraz ustala inne okoliczności niezbędne do wydania decyzji.
 

Lekarze zatrudnieni w ZUS są specjalistami z różnych dziedzin medycyny (zwłaszcza tych, które zajmują się schorzeniami będącymi najczęstszymi przyczynami niezdolności do pracy). W postępowaniu orzeczniczym korzystają z dokumentacji wytworzonej i zgromadzonej przez lekarzy leczących oraz z wyników badań wykonanych do celów diagnostyczno-leczniczych. W postępowaniu prowadzonym w ZUS istnieje też możliwość zlecania dodatkowych opinii lekarzy konsultantów (specjalistów z węższych dziedzin medycyny) lub psychologów, a także badań dodatkowych i obserwacji szpitalnej, gdy zgromadzona w sprawie dokumentacja medyczna nie jest wystarczająca do wydania orzeczenia. Co ważne, przy ocenie niezdolności do pracy lekarz orzecznik i komisja lekarska (orzekająca w składzie trzech lekarzy specjalistów) muszą uwzględnić wszystkie schorzenia, z powodu których dana osoba jest leczona, oraz dokonać łącznej oceny ich następstw, powodujących naruszenie sprawności organizmu.
 

Bezpośredni nadzór nad działalnością lekarzy orzeczników w oddziałach ZUS sprawują główni lekarze orzecznicy, który dokonują kontroli orzeczeń pod względem merytorycznym i formalnym. Jeżeli główny lekarz orzecznik ma zastrzeżenia do wydanego orzeczenia, zgłasza zarzut wadliwości. Również osoba ubiegająca się o świadczenie może wnieść sprzeciw wobec orzeczenia lekarza orzecznika. W takich przypadkach sprawa zostaje przekazana do rozpatrzenia przez komisję lekarską i to ona wydaje orzeczenie będące podstawą do wydania decyzji w sprawie świadczeń.
 

Orzeczenia wydane przez lekarzy orzekających w ZUS podlegają także kontroli przez sądy. Od decyzji wydanej na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej osoba ubezpieczona ma prawo do złożenia odwołania do sądu – w terminie i według zasad określonych w przepisach ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 1 z późn.zm.). Od wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja do sądu drugiej instancji, a od wydanego przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku osoba zainteresowana może wnieść skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego. W postępowaniu przed sądem w sprawach, w których kwestią sporną są ustalenia dokonane przez lekarza orzecznika lub komisję lekarską, sąd we wszystkich przypadkach powołuje lekarzy na biegłych sądowych. Zatem osoby ubiegające się o świadczenia z tytułu niezdolności do pracy mają zagwarantowane prawo do kontroli oceny niezdolności do pracy w kilku instancjach, tj. w dwuinstancyjnym postępowaniu orzeczniczym w ZUS, a następnie w postępowaniu sądowym.

Wiesława Lempska

Zakład Ubezpieczeń Społecznych
BP11/2022